بخش آب و فاضلاب
1397/06/03 10:28:00
شبکه‌های توزیع آب شرب و نقش کلیدی آنها در مدیریت تقاضا و سازگاری با کم آبی
حمیدرضا تشیعی/ عضو هیئت مدیره شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور

توجه ویژه به امر مدیریت تقاضا و مصرف آب و ایجادپایداری درتامین آب شرب به‌ویژه در شهرهای بزرگ در شرایط جاری وپیش رو، همچنین شرایط حاکم بروضعیت منابع آب کشور و از طرفی نقش و جایگاه ویژه مدیریت شبکه‌های توزیع در پیشگیری از بروز کم فشاری یا قطع آب و همچنین بروز مشکلات آلودگی ثانویه آب ناشی ازاحتمال نفوذ زه آب‌ها در شبکه، ضرورت نگرش ویژه و اتخاذ تدابیر لازم در شرایط حاضر را کاملاً اجتناب ناپذیر می‌نماید.
به‌رغم گذشت نزدیک به 3 دهه از تشکیل شرکت‌های آب و فاضلاب، کسب رضایت مشترکین یا کنترل اثر بخشی فعالیت‌ها در شبکه‌ها عمدتاً با شاخص کنترل تعداد گزارش قطع یا شکایت مشترکین از کمیت یا کیفیت آب صورت می‌پذیرد، از طرفی در حال حاضر با توجه به چالش جدی کمبود منابع آب در کشور وضرورت تداوم خدمات ایمن، مطمئن وپایدار در هر شرایطی، ضروریست عملکرد بهره ور در شبکه‌ها در کنار اثربخشی مورد واکاوی و اقدام جدی قرار گیرد.
شبکه‌های توزیع در واقع نقطه اتصال شرکت‌ها با مشترکین و بازار آب وفاضلاب می‌باشند، لیکن به رغم نقش کلیدی آنها در سامانه‌های آبرسانی و درصد بالای هدررفت و هزینه نگهداری قابل توجه، کماکان متناسب با نقش محوری آنها در سامانه آب شرب شهری و روستایی مورد توجه لازم قرار نمی‌گیرند.
مسائل موجود در مدیریت شبکه‌های توزیع و نقش غیر قابل انکار آنها در تحقق مدیریت تقاضا در بخش شرب را می‌توان در محورهای ذیل جستجو نمود:
  1. موضوعات ساختاری و هیدرولیکی شبکه‌ها که بعنوان یکی از ابزارهای فنی جهت مدیریت کم آبی و در صورت لزوم اعمال جیره بندی آب مطرح می‌باشند شامل مشکلات هیدرولیکی ناشی از عدم زون بندی، وجود ظرفیت کافی جهت ذخیره سازی و تأمین فشار، مشکلات هیدرولیکی خطوط انتقال، مدیرت هوشمند ذخیره آب مخازن، امکان اعمال مدیریت فشار و کنترل فشارهای نامتعادل در شبکه (کمبود و قطع آب در شهرهایی که از رقم مناسب سرانه تولیدنیز برخوردارند بهترین شاهد این مدعاست)، کنترل افق طرح شبکه توزیع وطراحی مجدد واقدامات اصلاحی بموقع در شبکه‌ها متناسب با توسعه شهرها وتغییر تراکم شهری است.
  2. راهبری و بهره برداری اصولی شبکه‌ها که مصداق آن نصب سامانه فشار سنجی، پایش وکنترل دقیق وبرخط شبکه در نقاطی که قبلاً در تحلیل هیدرولیکی مشخص شده‌اند، بررسی و تحلیل الگویی تغییرات فشار در نقاط مصرف وانجام اقدامات لازم در این زمینه، استفاده از نتایج تحلیل‌های نگهداری و علل شکست‌های شبکه وانشعابات، برنامه ریزی مناسب ومنظم برای کنترل شیرهای فشار شکن، کنترل و اندازه گیری آب ورودی به شبکه شهرها (خروجی مخازن) بعنوان یکی از اصول زیربنایی و الزام آور مدیریت تقاضا در شبکه‌های توزیع و کنترل مینیمم دبی شبانه برای یافتن سطح مجاز نشت فیزیکی و بررسی اثر بخشی اقدامات نشت یابی ویا کنترل برداشت غیر مجاز لحظه‌ای یا متناوب وکنترل وقوع شکستگی‌های بزرگ نامرئی و نهایتاً تهیه مدل هیدرولیکی زنده از شبکه، وجود سناریوهای تأمین آب شبکه در صورت بروز مشکل برای بخشی از آنها، وجود جایگاه مناسب برای راهبری شبکه، اجتناب از راهبری با سعی وخطا و بدون توجه به پارامترهای اپراتوری مانند فشار، مقدار تقاضا، کیفیت منابع آب، میزان انرژی مصرفی و پارامترهای نگهداری وتعمیرات بنحوی که استقرار سامانه‌های تله متری وکنترل بمنظور پایش وضعیت وکنترل (یعنی مقایسه پارامتربا مقدار مبنا واقدام برای اصلاح آن) بعنوان یکی از ابزارهای مهم راهبری شبکه بویژه در شرایط کم آبی می‌باشد.
  3. توجه به نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه درشبکه: به‌طوریکه متاسفانه همواره بخشی از شیرالاتی که نقش اساسی در مدیریت شبکه دارند مدفون یا در حال مدفون شدن با اقدامات سایر سازمان‌های خدمات شهری می‌باشند، اکثر شیرهای فراموش شده در هنگام ضرورت و مانور شبکه، امکان بازو بستن ندارند، در صورت عدم توجه به نگهداری و تعمیرات برنامه‌ای در شبکه، بررسی منظم برای یافتن نشت شبکه وشیرالات انجام نمی‌شود، تعویض لوله‌ها وشیرآلات بطور غیر اصولی و بدون توجه به سابقه مستندات انجام می‌شود. همچنین ضرورت وجود نقشه‌های به روز از شبکه وانشعابات مشترکین و عدم به روز رسانی نقشه‌ها بعنوان مهم‌ترین ابزار مدیریت شبکه‌ها از دیگر نقاط ضعف در این حوزه می‌باشد.
  4. بازسازی ونوسازی اصولی و هدفمند: بطوریکه بایستی کلیه اقدامات اصلاح و بازسازی شبکه‌ها بر اساس طراحی مجدد شبکه و تحلیل دقیق حوادث وعلت بروز آنها صورت پذیرد و با توجه به اینکه پروژه‌های اصلاح و بازسازی عمدتاً توسط حوزه‌های مهندسی و توسعه صورت می‌پذیرد، تعامل و تبادل اطلاعات این حوزه با حوزه بهره برداری شرکتهای آب و فاضلاب تأثیر بسزایی در موفقیت این امر مهم خواهد داشت.
  5. تأمین منابع مالی مورد نیاز: عدم اختصاص و تأمین اعتبارکافی و مورد نیاز برای بازسازی و نوسازی، زون بندی و تکمیل مخازن ذخیره و تعادلی شبکه‌ها در اعتبارات تملک داراییها طی سنوات گذشته در مقایسه با طرحهای توسعه (بنحوی که از سال 90 تا 95 تنها 5/11 درصد از اعتبار پیش بینی شده در برنامه معادل 794 میلیارد ریال آنهم تنها در بخش پروژه کاهش هدررفت بصورت ملی اختصاص یافت و متاسفانه در برنامه ششم نیز تاکنون شاهدرشد قابل ملاحظه‌ای در این بخش نیستیم) از طرفی عدم کفاف منابع درآمدی شرکتهای آبفا بدلیل غیر واقعی بودن نرخ تعرفه آب شرب، در سنوات گذشته موجب انباشته شدن شبکه‌های فرسوده حداقل به‌میزان 40000 کیلومتر در بخش شهری و 50000 کیلومتر در بخش روستایی شده و اگر بر مبنای روند اصلاح شبکه در سال 1395 حرکت نماییم و قیمت‌های پایه سال 95 را نیز در نظر بگیریم، اصلاح این میزان شبکه فرسوده در بخش شهری 15 سال بطول می‌انجامد که این امر در کنار عدم زون بندی بسیاری از شبکه‌ها و کمبود ظرفیت ذخیره بیش از 3.5 میلیون متر مکعبی در شهرهای بالای 30 هزار مشترک که 68 درصد تولید آب شهرها را بخود اختصاص می‌دهند، موجبات عدم کارایی شبکه‌ها به‌لحاظ اپراتوری، راهبری و نگهداشت حتی در شرایط تأمین سرانه تولید کافی را فراهم آورده و نتیجه آن عدم تأمین فشار کافی و و گسترش قطع آب مشترکین در مناطقی از شبکه توزیع در شرایط افت روزافزون منابع تأمین آب می‌گردد. تنوع بخشی به منابع مالی و بهره گیری از ظرفیت سرمایه گذاری بخش خصوصی و سمت و سوی اعتبارات خرید تضمینی به سمت اصلاح شبکه‌ها با هدف کاهش هدررفت آب یکی از راهکارهای پیش رو می‌باشد.
لذا با توجه به روند بارش‌ها و افت کمی و کیفی روزافزون منابع آب سطحی و زیرزمینی در مناطق مختلف کشور و از طرفی نقش و جایگاه کلیدی شبکه توزیع در بخش انتهایی سامانه آب شرب و محل ارائه خدمت نهایی شرکت‌های آب و فاضلاب به مشترکین، در سازگاری با شرایط کم آبی و دستیابی به بخشی از اهداف مدیریت تقاضای آب در شبکه‌های توزیع، ضروریست ضمن تعیین متولی مدیریت شبکه در ساختار شرکت‌های آب و فاضلاب نسبت به اولویت بندی اقدامات مورد نیاز در دو بخش کوتاه مدت و میان مدت و تنظیم برنامه عملیاتی با مشارکت فعال مدیران عامل و مدیران امور شهرستانها در فرصت نیمه دوم سال و قبل از تشدید شرایط کم آبی سال 98 اقدامات جدی صورت پذیرد.

  • خبرنگار: رسول صادقی/ دبیر خبر
  • منتشر کننده: امیر جعفری آزاد/ سردبیر