آب و فاضلاب
1401/06/15 14:10
شبکه فاضلاب اصفهان 61 ساله شد؛

55 سال از نصب نخستین انشعاب فاضلاب در شهر اصفهان گذشت

مهرداد خورسندی، رئیس گنجینه و مرکز اسناد آبفای استان اصفهان

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت نیرو (پاون)، درست پنجاه و پنج سال پیش در چهاردهم شهریور 1346 عابرانی که از سمت دروازه دولت به طرف چهارباغ پایین در حرکت بودند کارگرانی را مشاهده کردند که در حال حفاری پیاده رو مقابل گاراژ و مسافرخانه گیتی نورد بودند. مسافرخانه‌ای متعلق به شرکت گیتی نورد اصفهان به شماره ثبت 462 که مستاجر آن به نام حسین کیوانداریان در تاریخ 11 بهمن 1345 از سازمان آب و فاضلاب اصفهان درخواست انشعاب آب و فاضلاب کرده بود و حالا کارگران این سازمان در حال نصب نخستین انشعاب فاضلاب بودند تا از این پس زندگی مردم شهر تاریخی اصفهان دچار تحول اساسی شود.
هر چند نخستین انشعاب آب آبان‌ماه 1345 با حضور استاندار و دیگر مقامات شهر در خیابان سیدعلیخان اصفهان برای منزل حسین وکیل زاده نصب شده بود اما به دلیل آماده نبودن اگوی شهر، کار نصب نخستین انشعاب فاضلاب 9 ماه دیگر به تاخیر افتاد؛ ضمن این که به دلیل جدید بودن این صنعت، هیچ کدام از کارگران سازمان تازه تاسیس آب و فاضلاب اصفهان با چگونگی نصب انشعاب و سیفون فاضلاب آشنایی نداشتند. به همین دلیل امیر سعید موسوی حجازی بنیانگذار و نخستین مدیرعامل سازمان آب و فاضلاب اصفهان، خودش دست به کار شد و به صورت آزمایشی، سیفون فاضلاب منزل استیجاری محل اسقرار سازمان در کوچه جنب سینما چهارباغ را نصب کرد. طنز ماجرا این بود که در آن زمان هنوز لوله فاضلاب به داخل کوچه نرفته بود اما حجازی دستور داد مقابل سازمان را حفاری کرده تا بتواند شیوه نصب انشعاب فاضلاب را به کارگرانش آموزش دهد.
برای شهروندان اصفهانی که تا آن زمان به دلیل نفوذ پساب چاهک‌های فاضلاب به داخل چاه‌های آب، گرفتار انواع بیماری‌های گوارشی بودند، بهره برداری از شبکه جمع آوری و انتقال فاضلاب، موهبت بزرگی به شمار می‌رفت؛ شهروندانی که برای دفع کرم آسکاریس و انواع انگل مجبور بودند به توصیه پزشکان، شربت تلخی را بخورند که عوام به آن «کار کن» می‌گفتند.
در دهه 1340 با افزایش جمعیت شهرنشین از 250 به 425 هزار نفر و توسعه جغرافیایی شهر اصفهان، تعداد چاهک‌های فاضلاب نیز افزایش یافت و رونق کار کناسان، کود کش‌ها و پیت کش‌ها دو چندان شد. علاوه بر این که سالانه تعداد زیادی از مردم به ویژه کودکان در این چاهک‌ها سقوط کرده و جان می‌دادند، مشكل اصلی به نحوه خالي كردن چاه‌‌ها توسط كناسان مربوط مي‌شد. قبل از آمدن پیت‌های فلزی چون امکان حمل فضولات خانه‌ها به همان صورت تر و تازه به مزارع وجود نداشت، ناچار پس از خالي كردن چاه‌هاي فاضلاب، مدتي محتويات آن را در كنار كوچه يا در محلي عمومي مثل ميدان محله، زير تابش نور آفتاب قرار داده تا خشك و فشرده شده، آنگاه با خاشاك و خاكستر مخلوط كرده، ورز مي‌دادند و سپس بر پشت الاغ مي‌بردند.
بعدها بشكه‌هاي فلزي سربسته یا پیت‌های حلبی شرکت نفت مورد استفاده قرار ‌گرفت تا این که در اوايل دهه 1340 ماشين‌هاي مكنده،كار بارگيري و انتقال فضولات را قدري آسان كرد اما کوچه های تنگ و معوج اصفهان اجازه تردد خودرو‌های مکنده را نیز نمی داد و همچنان شهروندان در طول روز شاهد رد بودار قافله پیت کش‌ها در سطح معابر بودند. فرايندی که علاوه بر آلودگي شهر و گسترش امراض و بیماری‌ها، چهره شهر را در مقابل دیدگان جهانگردان و مقامات عالی رتبه خارجی که اینک پای شان بیش از گذشته به اصفهان باز شده بود تیره و تار می‌ساخت.
پس مسئولان شهر دست به کار شده و با کمک و هدایت سازمان برنامه، نخستین گام‌ها برای ایجاد شبکه جمع آوری و انتقال فاضلاب را برداشتند. در ششم بهمن 1338 در زمان استانداري «فرزانگان» و شهرداري مهندس «ملكي» كارگاه لوله‌سازي و اگوي شهر اصفهان در ابتدای خیابان مشتاق دوم (خیابان سلمان فارسی کنونی جنب باغ گل ها) افتتاح شد. این کارخانه را یک شرکت فرانسوی زیر نظر شهرداری اصفهان و با حمایت سازمان برنامه احداث کرد تا لوله های بتونی مورد نیاز اگوی شهر را طراحی و تولید کند.
یکسال و سه ماه بعد در 25 فروردين 1340 كلنگ اگوي شهر اصفهان به وسيلة «حسین دها» استاندار وقت، در ميان هلهله و شادي مردم و بزرگان شهر، در اطراف ميدان خواجو به زمين زده شد و «جَزني»، معاون امور اجتماعي سازمان برنامه، گزارش داد «‌ساختمان اگوي اصفهان در سه مرحله اجرا مي‌شود: مرحلة اول آن كه ساختمان لوله‌هاي بتوني است، از يك سال قبل شروع شده و تا كنون 50 كيلومتر آن ساخته شده و 35 كيلومتر ديگر آن تا سه ماه ديگر ساخته خواهد شد. قسمت دوم نصب لوله‌هاست كه از امروز به وسيلة‌ شركت زروان، پيمانكار مربوطه، آغاز مي‌گردد. قسمت سوم آن نصب دستگاه تصفيه است كه مقدمات آن تهيه شده است».
او گزارش داد: «جمع هزينة پروژه ساختمان اگو بيش از 170 ميليون ريال است که نصف آن را سازمان برنامه و نصف ديگر را شهرداري اصفهان متقبل شده است.»
بلافاصله شرکت «زروان» كار خود را با حفر كانال بزرگي در خيابان چهارباغ آغاز کرد و سپس ديگر خيابان‌هاي اصلي شهر را لوله گذاری کرد. این عملیات چنان با دقت و سرعت پیش می رفت که وقتی  سازمان آب و فاضلاب اصفهان کار خود را در سال 1345 آغاز کرد بیش از 84 کیلومتر لوله گذاری فاضلاب در سطح خیابان های اصفهان انجام شده بود. در همین حین کار احداث تصفیه خانه فاضلاب نیز در ضلع جنوبی زاینده رود و در ابتدای خیابان «دالان بهشت» که بعدها به خیابان آبشار دوم معروف شد توسط شرکت «نوکار» آغاز شد.
روزنامه اصفهان در دی ماه 1344 چنین گزارش داد « ... ساختمان سیفون فاضلاب شهر و منبع کارخانه تصفیه آن نیز به شرکت نوکار محول شد و ساختمان‌های مزبور نیز از سال جاری آغاز شد. برای ساختمان سیفون فاضلاب که بایستی از ساحل چپ زاینده‌رود به طرف ساحل راست برود و در دالان بهشت به فاصله 160 مترسر در بیاورد، با وجود زیادی آب در سال جاری، این عمل مهم نیز با کمال دقت و زحمت زیاد انجام شد و فقط مختصری باقی است که آن هم به زودی تمام خواهد شد.
به وسیله سیفون مزبور است که طرفین لوله‌های فاضلاب شهر در دو طرف رودخانه زاینده‌رود به یکدیگر متصل می‌شود و این قسمت مهم کار مجرای فاضلاب نیز خاتمه پیدا می‌کند. محل تصفیه‌خانه فاضلاب در طرف مشرق اصفهان در فاصله شش کیلومتری واقع است. زمین این قسمت یک تا دو متر خاک دارد و زیر آن یکپارچه سنگ است که باید حفر شده و استخر بسیار بزرگی به عمق 4 تا 15 متر در آنجا ساخته شود، که اکنون ساختمان آن رو به اتمام است و مشغول نصب ماشین‌آلات آن می‌باشند. به طوری که تحقیق کرده‌ایم، تا خاتمه این سال تمامی این قسمت‌ها پایان می‌یابد و ...  اگو قابل بهره‌برداری می‌شود.» (اصفهان، ش 1341، 12دی 1344)
البته پیش بینی های روزنامه با کمی تاخیر جنبه واقعیت به خود گرفت و تصفیه خانه فاضلاب جنوب اصفهان در سال 1346 که نخستین انشعاب فاضلاب در اصفهان نصب شد به بهره برداری رسید. این تصفیه خانه که هنوز در مدار بهره برداری قرار دارد و تا سال 1364 تنها تصفیه خانه فاضلاب شهر اصفهان به شمار می رفت امروز به عنوان نخستین و قدیمی ترین تصفیه خانه فاضلاب کشور به شمار می‌رود.
از آن زمان تاکنون 3977 کیلومتر شبکه جمع آوری فاضلاب در معابر شهر اصفهان اجرا شده و سه تصفیه خانه فاضلاب دیگر در سپاهان شهر، شمال و شرق اصفهان احداث شده به گونه‌ای که با تلاش های انجام گرفته خوشبختانه امروز 90 درصد از جمعیت شهر اصفهان تحت پوشش خدمات جمع آوری، دفع و تصفیه فاضلاب قرار دارند.
در پایان باید گفت آنچه امروز نیاز جدی شبکه فاضلاب شهر اصفهان با بیش از 60 سال قدمت به شمار می‌رود بازسازی و نوسازی لوله‌های قدیمی و فرسوده است که خوشبختانه از حدود دو دهه پیش  با بهره گیری از فناوری های نوین آغاز شده و به طور پیوسته ادامه دارد؛ هر چند که تکمیل آن نیازمند حمایت جدی مسئولان استانی و ملی برای تامین اعتبارات لازم است.
  • خبرنگار:امیررضا آزاده
  • منتشر کننده:حمید ثریانی/ سردبیر